Đánh giá biến thiên trong lô một chủng loại là xem các cây khác nhau ra sao trong chính lô đó, không phải tìm một con số trung bình đẹp. Với nhóm cây thân gỗ cỡ nhỏ, người kiểm cần ghi riêng cấp thân, vị trí phân cành, tán và gói rễ theo đúng cách đo đã chốt. Kết quả nên thể hiện phần tập trung, hai đầu biên và những cây lệch rõ, gắn với mã lô và nguồn. Từ bảng phân hạng cùng ảnh mẫu biên, bên mua mới có căn cứ chọn nhận nguyên lô, chia hạng hoặc giữ lại phần nằm ngoài khoảng đã duyệt.
Một lô cây cùng chủng loại vẫn có thể lệch nhau khá rõ về chiều cao, cấp thân, điểm phân cành, độ cân của tán hoặc kích thước gói rễ. Nếu chỉ cộng số đo rồi lấy trung bình, một nhóm cây thấp và một nhóm cây cao có thể cho ra con số đúng yêu cầu trong khi rất ít cây thực sự nằm gần mức đó. Đánh giá biến thiên trong lô vì thế phải cho thấy cây tập trung ở đâu, hai đầu biên nằm ở đâu và phần lệch gồm những cây nào.
Chốt cách đo trước khi so các cây với nhau
Người phụ trách bên mua cần xác nhận chủng loại, mã lô và nguồn, quy cách đã duyệt cùng cách đo từng đặc tính. Với cây thân gỗ cỡ nhỏ, phiếu kiểm nên nêu rõ điểm đo chiều cao, vị trí đo thân, cách ghi số thân, khoảng phân cành, cách mô tả tán và kích thước gói rễ. Hai người đo từ hai vị trí khác nhau có thể tạo ra chênh lệch giả; khi đó bảng số liệu phản ánh cách làm của người đo chứ không phản ánh lô cây.
Người kiểm nên quan sát toàn khu trước khi đo để nhận ra các cụm khác nhau, cây đứng ở mép luống, phần mới chuyển tới hoặc phần đã được tập kết riêng. Họ ghi mã cho cây hoặc nhóm cây được xem và không nhập chung các phần chưa chắc cùng lô. Ảnh toàn lô cho biết cách cây được bố trí, còn ảnh cận cảnh cần có thẻ nhận diện và dấu thời gian để nối được số đo với đúng cây.
| Đặc tính | Cách thể hiện | Điểm cần tách |
|---|---|---|
| Chiều cao và cấp thân | Khoảng thấp–cao và nhóm tập trung | Cây nằm ngoài khoảng đã duyệt |
| Phân cành và tán | Nhóm có hình thái tương tự nhau | Cây lệch điểm phân cành hoặc mất cân tán |
| Gói rễ | Kích thước và tình trạng quan sát được | Phần không thể xác nhận hoặc khác nhóm |
| Nhận diện | Mã cây hoặc nhóm, mã lô, nguồn, thời gian | Cây mất thẻ hoặc chưa rõ lô |
Ảnh mẫu biên cho biết ranh giới của từng hạng
Sau khi ghi kết quả, người kiểm có thể lập bảng phân hạng theo khoảng đã được bên mua duyệt. Mỗi hạng cần có mô tả, số cây đã ghi nhận và ảnh mẫu biên: một ảnh ở phía thấp của khoảng, một ảnh gần phía cao, kèm mã và dấu thời gian. Ảnh đẹp nhất trong lô không đại diện cho biên; ảnh ngẫu nhiên không có mã cũng không cho biết cây thuộc hạng nào.
Nếu một cây đạt chiều cao nhưng khác rõ về cấp thân hoặc phân cành, người kiểm không nên đưa cây đó vào hạng chỉ dựa trên chiều cao. Các đặc tính cần được đọc cùng nhau theo yêu cầu mua đã chốt. Người có thẩm quyền của bên mua có thể chọn nhận nguyên lô, chia lô thành các hạng sử dụng khác nhau hoặc giữ lại phần nằm ngoài khoảng; người kiểm chỉ cung cấp kết quả và chỉ đúng cây liên quan.
Chỉ suy rộng khi cách lấy mẫu đã được duyệt
Với lô lớn, bên mua có thể cho phép đánh giá bằng mẫu đại diện. Trước khi thực hiện, người có trách nhiệm phải phê duyệt phương pháp chọn, cỡ mẫu, ngưỡng nhận hoặc không nhận và quy tắc lấy thêm mẫu. Cách chọn cần bao phủ các vị trí của lô thay vì chỉ lấy cây dễ tiếp cận hoặc cây đã được đưa ra trước. Khi chưa có thỏa thuận này, người kiểm chỉ kết luận cho cây đã kiểm, không dùng một vài cây đồng đều để nhận xét toàn bộ lô.
Quyết định phải chỉ đúng phần cây chịu tác động
Người lập biên bản ghi số cây thuộc từng hạng, mã của phần lệch, đặc tính khiến chúng bị tách và người đã ra quyết định. Nếu bên mua chấp thuận một khoảng khác cho mục đích sử dụng riêng, biên bản phải nêu phạm vi cây và thời điểm quyết định có hiệu lực. Nhân sự tại vườn không sửa số đo cũ hoặc chuyển nhãn hạng mà không để lại căn cứ.
Trước khi gom, người điều phối đối chiếu bảng phân hạng với thẻ trên cây. Họ giữ riêng cây chưa rõ lô, cây đang chờ quyết định và phần đã được yêu cầu thay. Khi có cây thay thế, người kiểm ghi kết quả mới theo cùng cách đo; kết quả của cây cũ không được chuyển sang cây mới chỉ vì chúng có hình thức gần giống.
Bên mua nên nhận một bộ hồ sơ đủ để biết lô nào đã được xem, ai kiểm, lúc nào, từng hạng gồm những cây nào và hai đầu biên trông ra sao. Bộ hồ sơ này không biến một lô tự nhiên thành những cây giống hệt nhau. Nó làm rõ mức biến thiên mà bên mua đã thấy và quyết định đã áp dụng cho từng phần, nhờ đó đội giao nhận không vô tình nhập lại phần đã bị tách.